|
YaÅŸanan bir olayın insanlarda yaratacağı stresin derecesini ve yaÅŸanan stres ile nasıl baÅŸ edileceÄŸini belirleyen en önemli etmenlerden biri de kiÅŸilik yapısıdır. KiÅŸilik yapısı, insanın herhangi bir olayı nasıl algılayacağını ve deÄŸerlendireceÄŸini, yaÅŸadığı olaya nasıl bir tepki göstereceÄŸini belirleyen önemli bir etmendir. Bu nedenle kiÅŸilik yapısını bilen, baÅŸka bir deyiÅŸle kendini tanıyan bir kiÅŸi yaÅŸadığı olayların hangisinin kendisinde stres yaratacağını öngörebilmektedir. DiÄŸer yandan, bir insan kendini ne kadar iyi tanıyorsa, baÅŸka bir deyiÅŸle kiÅŸilik yapısını ne kadar iyi biliyorsa, yaÅŸadığı stresle baÅŸ etme gücü de o kadar artmaktadır. Kendini ...
Erol Özmen
Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız
YaÅŸanan bir olayın insanlarda yaratacağı stresin derecesini ve yaÅŸanan stres ile nasıl baÅŸ edileceÄŸini belirleyen en önemli etmenlerden biri de kiÅŸilik yapısıdır. KiÅŸilik yapısı, insanın herhangi bir olayı nasıl algılayacağını ve deÄŸerlendireceÄŸini, yaÅŸadığı olaya nasıl bir tepki göstereceÄŸini belirleyen önemli bir etmendir. Bu nedenle kiÅŸilik yapısını bilen, baÅŸka bir deyiÅŸle kendini tanıyan bir kiÅŸi yaÅŸadığı olayların hangisinin kendisinde stres yaratacağını öngörebilmektedir. DiÄŸer yandan, bir insan kendini ne kadar iyi tanıyorsa, baÅŸka bir deyiÅŸle kiÅŸilik yapısını ne kadar iyi biliyorsa, yaÅŸadığı stresle baÅŸ etme gücü de o kadar artmaktadır. Kendini tanıyan kiÅŸi yaÅŸadığı olayların kendisini ne kadar zorlayabileceÄŸini önceden tahmin edebildiÄŸi gibi, önlem almaya olanak saÄŸladığı ve stres yaÅŸadığında kendisini neyin rahatlattığını bildiÄŸi için stresle daha kolay baÅŸ edebilmektedir. Strese yatkınlık yaratan kiÅŸilik yapıları konuÅŸulduÄŸunda ilk akla gelen A tipi ve B tipi kiÅŸiliklerdir. Bu da her kiÅŸilik yapısının kendine özgü stres yaratıcı etkisinin gözden kaçmasına neden olmaktadır. Stres yaÅŸayan herkes A tipi kiÅŸilik yapısına sahip deÄŸildir. Herkes kiÅŸilik yapısının özelliklerine göre farklı nedenlerle deÄŸiÅŸen nicelik ve nitelikte stres yaÅŸayabilmektedir. AÅŸağıda Amerikan Psikiyatri BirliÄŸi tarafından tanımlanan bazı kiÅŸilik yapıları kısaca tanımlandıktan sonra hangi olayların onlar için daha çok stres yaratacağı ele alınacaktır. Bu sınıflamada A tipi ve B tipi kiÅŸilik yapıları bulunmamaktadır. BilindiÄŸi gibi A tipi kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler rekabetçi, hırslı, sabırsız, telaÅŸlı, tez canlı, yerinde duramayan, gergin, sıkıntılı, saldırgan, iÅŸ düÅŸkünü ve zamanla yarışan insanlardır. B tipi kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler sakin, dingin, sabırlı, ağırdan alan, hoÅŸgörülü, rahat ve kimseyle yarışmayan insanlardır. A tipi kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler stres yaÅŸamaya yatkın iken, B tipi kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸilerin stres yaÅŸamaya yatkınlıkları daha azdır. Fakat bu noktada üzerinde durulması gereken konu, stres yaÅŸayıp yaÅŸamama ile ilgili kiÅŸilik özelliklerinin yalnız A tipi ve B tipi kiÅŸilik yapısı ile sınırlı olmadığıdır. AÅŸağıda her kiÅŸilik yapısına özgü stres yaÅŸama nedenleri ele alınacaktır. Paranoid KiÅŸilik Yapısı: Paranoid kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler kolay kolay kimseye güvenmeyen, kuÅŸkucu, alıngan, kuruntulu, önyargılı, her ÅŸeyde art niyet arayan, pireyi deve yapan, tartışmacı ve kavgacı insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en stres yaratıcı durum, belirsizliÄŸin hakim olduÄŸu ve güvennin kaybolduÄŸu ortamlardır. Ä°ÅŸ arkadaÅŸları ya da yakınlarının kendilerine bilgi vermeden onu yakından ya da uzaktan etkileyecek (iyi niyetle yapıldığı çok açık bile olsa) bir iÅŸ yapmaları, bu insanlarda arkalarından dolap çevrildiÄŸi ve kendilerine bir kötülük yapılacağı düÅŸüncelerinin uyanmasına neden olur. BaÅŸka bir deyiÅŸle, güveni sarsan ve belirsizlik yaratan her olay, bu insanların stres yaÅŸamasına neden olmaktadır. Åžizoid KiÅŸilik Yapısı: Åžizoid kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler, yakın iliÅŸkiler kurmaktan kaçınan, yalnız kalmayı yeÄŸleyen, duygu ve düÅŸüncelerini ifade etmeyen, içe dönük insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en stres yaratıcı durum, insanlarla iliÅŸki kurmak zorunda kalacak olmaktır. ÖrneÄŸin, iÅŸ yerinde baÅŸka insanlarla iliÅŸki kurmayı gerektiren ve birçok insan için stres yaratmayacak bir görev kendilerine verildiÄŸinde çok zorlanırlar. Antisosyal KiÅŸilik Yapısı: Antisosyal kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler toplumun kurallarını çiÄŸneyen, dürtülerini erteleyemeyen, öfkesini denetleyemeyen, vicdani duyguları geliÅŸmemiÅŸ, bencil insanlardır. Bu özelikleri olanlar için en stres yaratıcı durum, denetimli ve disiplinli bir ortamda kalmaktır. Canının istediÄŸini canının istediÄŸi zamanda yapmasına, keyif ve eÄŸlenceden mahrum kalmasına yol açacak her ÅŸey onları zorlar. BaÅŸkalarının ne hissedeceÄŸini, iÅŸin zamanında ve düzgün yapılıp yapılmamasını hiç dert etmemeleri nedeniyle yetiÅŸtirilemeyen bir iÅŸ birçok insanda rahatsız edici stres yaratırken, antisosyal kiÅŸilik yapısına sahip insanlar bunu hiç umursamazlar. Borderline KiÅŸilik Yapısı: Borderline kiÅŸilik yapısına sahip insanlar tutarsız, çeliÅŸkili, istikrarsız, fırtınalı bir yaÅŸamı olan, terk edilmeye ve ayrılmaya duyarlı, öfkesini denetleyemeyen insanlardır. Bunlar için en stres yaratıcı durum, tutarsız davranışlarını tolere edemeyen ve onların çeliÅŸkili davranışlarına tepki gösteren insanlarla bir arada olmaktır. Kendilerinin gösterdiÄŸine benzer bir tepki gösterildiÄŸinde insan iliÅŸkilerinde ciddi çatışmalar yaÅŸayabilmektedirler. Histriyonik KiÅŸilik Yapısı: Histriyonik kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler dikkat çekmek ve ilgi odağı olmak isteyen, gösteriÅŸli ve çekici olmaya çalışan, ayartıcı ve baÅŸtan çıkarıcı, dışa dönük ve sosyal insanlardır. Bu kiÅŸiler için en stres yaratıcı durum, dikkat çekme ve ilgi odağı olma çabalarına karşın çevrelerindeki insanların kendilerine bekledikleri ilgiyi göstermemeleridir. Bu özellikleri nedeniyle, bulundukları ortamda kendi cinsiyetlerinden kiÅŸilerde rekabet etme duygusu yaratırlar. Özellikle yönetici konumundaki insanların kendilerine göstereceÄŸi ilgiyi çok önemserler. Narsistik KiÅŸilik Yapısı: Narsisistik kiÅŸilik yapısına sahip insanlar "üstün" bir kiÅŸi olduÄŸunu düÅŸünen, övünmeyi ve övülmeyi çok seven, ayrıcalıklı bir kiÅŸi olduÄŸuna inanan, karşısındakine aldırış etmeyen ve eleÅŸtirilmeye katlanamayan insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en stres yaratıcı durum, büyüklüklerini tehdit eden ortamlardır. Yaptıkları iÅŸler nedeniyle bir eleÅŸtiri aldıklarında, kendilerini öven insanlar bulunmadığında ve dalkavukların çekilmesi durumunda çok zorlanırlar. Özellikle önemsedikleri ve yönetici konumundaki insanlar tarafından eleÅŸtirilmek bu insanlar için yıkıcı bir durumdur. Çekingen KiÅŸilik Yapısı: Çekingen kiÅŸilik yapısına sahip insanlar toplum içine girmekten kaçınan, ürkek, sıkılgan, utangaç, özgüveni düÅŸük, iliÅŸki kurmaktan kaçınan insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en stres yaratıcı durum, kendilerini göstermesini, insanlarla iliÅŸki kurmasını ve karar vermesini gerektiren ortamlarda bulunmaktır. Topluluk önünde konuÅŸacak olmak, birçok kiÅŸi için eÄŸlendirici olan bir davete katılmak, amir konumundaki insanlarla görüÅŸme yapmak bu insanlarda stres yaratır. Bağımlı KiÅŸilik Yapısı: Bağımlı kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler tek başına karar veremeyen ve baÅŸkalarının öÄŸüt ve desteÄŸine gereksinim duyan insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en stres yaratıcı durum, kendi baÅŸlarına karar vermeyi gerektiren bir durumla karşı karşıya kalmalarıdır. Sıradan iÅŸlerde bile kendi adına karar veren kiÅŸinin kendisinden uzaklaÅŸacağını düÅŸünmek ya da böyle bir olasılığın çıkması bu insanları çok zorlar. Obsesif Kompulsif KiÅŸilik Yapısı: Obsesif kompulsif kiÅŸilik yapısına sahip kiÅŸiler mükemmeliyetçi, ayrıntıcı, kuralcı, inatçı, titiz, sorumluluk duyguları aşırı geliÅŸmiÅŸ, iÅŸ düÅŸkünü, duygusal olmayı zayıflık olarak gören, mantığı önplanda tutan, düzen ve temizlik düÅŸkünü, kolay karar veremeyen ve para harcama konusunda tutumlu insanlardır. Bu özellikleri olan insanlar için en önemli stres kaynağı, kontrolü kaybedecekleri bir durumla karşı karşıya kalmaktır. Bazı ÅŸeyleri tasarladığı gibi yapamayacağını düÅŸünmek en büyük korkularıdır. Ä°ÅŸ yerinde ya da evde düzenin istedikleri gibi iÅŸlememesi, günlük programlarını bozacak ek iÅŸlerin çıkması bu kiÅŸilerde stres yaratır. GörüldüÄŸü gibi, insanın kiÅŸilik yapısı onun ne tür olaylardan daha fazla etkileneceÄŸini belirleyen önemli bir etmendir. KiÅŸinin yaÅŸayacağı olayın kendisini ruhsal olarak nasıl etkileyeceÄŸini öÄŸrenmesi için kiÅŸilik özelliklerini bilmesi gerekmektedir. Kendini iyi tanıyan bir kiÅŸi, yaÅŸayacaklarını öngörüp tedbir alabilir.
|
